Qisqacha: termokorreksiya oʻlchangan gaz hajmini standart haroratga, odatda +20 °C ga qayta hisoblaydi: sovuqda gaz siqiladi, shuning uchun 0 °C da keltirilgan hajm oʻlchangandan taxminan 7 % koʻp boʻladi. U ayniqsa koʻcha va hovlidagi hisoblagichlar hamda tijorat hisobi uchun muhim, bosimi yuqori korxonalarda esa bosim va gaz siqiluvchanligini ham hisobga oladigan PTZ-majmua kerak.
Gaz hajmi nega haroratga bogʻliq
Gaz suvdan farqli oʻlaroq qizdirilganda sezilarli darajada kengayadi, soviganda esa siqiladi. Bosim deyarli oʻzgarmasa, gaz hajmi mutlaq haroratga, yaʼni kelvindagi haroratga taxminan mutanosib ravishda oʻzgaradi. Amalda har bir gradus hajmni qariyb uchdan bir foizga, oʻn gradus esa 3–4 foizga oʻzgartiradi.
Oddiy hisoblagich gazni u asbobdan oʻtayotgan paytdagi sharoitda oʻlchaydi — buni «ishchi» hajm deyishadi. Gazning oʻzi esa, yaʼni uning massasi va yonganda beradigan issiqligi, ob-havoga bogʻliq emas. Shu bois ayozda oʻlchangan bir kubometr bilan jaziramada oʻlchangan bir kubometr ichidagi gaz miqdori turlicha boʻladi.
Standart sharoitlar nima
Hajmlarni bir-biri bilan solishtirish uchun ular oldindan kelishilgan yagona sharoitlarga — standart sharoitlarga keltiriladi. Bular harorat va bosimning belgilangan qiymatlaridir. MDH mamlakatlarida gaz hisobida asosiy harorat sifatida odatda +20 °C qabul qilinadi. Hisoblagichingiz hajmni aynan qaysi sharoitlarga keltirishi uning pasportida yozilgan.
Termokorreksiya — oʻlchangan hajmni asosiy haroratga qayta hisoblash demakdir. Bunday funksiyaga ega hisoblagich korpus orqali necha kub oʻtganini emas, balki shu gaz standart haroratda qancha joy egallashini koʻrsatadi.
Farq qanchalik katta
Quyidagi koeffitsiyentlar taxminiy boʻlib, bosim oʻzgarmas deb olingan ideal gaz uchun hisoblangan. Ular boshqa haroratda oʻlchangan bir kubometrda «+20 °C dagi» necha kubometr gaz borligini koʻrsatadi.
| Gaz harorati | +20 °C ga keltirish koeffitsiyenti | Bu nimani bildiradi |
|---|---|---|
| −20 °C | ≈ 1,16 | Keltirilgan hajm oʻlchangandan taxminan 16 % koʻp |
| −10 °C | ≈ 1,11 | Taxminan 11 % koʻp |
| 0 °C | ≈ 1,07 | Taxminan 7 % koʻp |
| +10 °C | ≈ 1,04 | Taxminan 3–4 % koʻp |
| +20 °C | 1,00 | Hajmlar bir xil |
| +30 °C | ≈ 0,97 | Taxminan 3 % kam |
| +40 °C | ≈ 0,94 | Taxminan 6 % kam |
Raqamlar shartli: quvurdagi gazning haqiqiy harorati har doim ham havo haroratiga teng emas, tarmoqdagi bosim ham biroz oʻzgarib turadi. Biroq umumiy manzara aniq. Mavsumiy farq bir necha oʻn gradusga yetganda, tafovut endi foizning ulushlari bilan emas, balki bir necha foiz, hatto oʻn foiz atrofida oʻlchanadi.
Raqamlardagi misol
Aytaylik, xususiy uyning hisoblagichi koʻchada turibdi va yanvarda undagi gazning oʻrtacha harorati taxminan 0 °C. Agar asbob bir oyda tuzatishsiz 300 m³ hisoblagan boʻlsa, +20 °C ga qayta hisoblanganda bu taxminan 322 m³ ni tashkil qiladi. Yozda esa manzara teskari: +35 °C da oʻlchangan 30 m³ standart haroratda taxminan 28,5 m³ ga toʻgʻri keladi. Misol shartli va faqat koʻlamni tasavvur qilish uchun keltirildi: haqiqiy raqamlar ob-havo, oʻrnatish joyi va sarfga bogʻliq.
Termokorreksiya qayerda ayniqsa muhim
Koʻcha va hovlidagi hisoblagichlar
Xususiy uylarda gaz hisoblagichi koʻpincha fasadda, hovlida yoki koʻchadagi qutida turadi. Qishda bunday asbobdagi gaz deyarli havo haroratigacha soviydi, yozda esa quyosh tushib turgan korpus atrofdagi havodan ham koʻproq qiziydi. Termokorreksiyasiz koʻcha hisoblagichi qishda keltirilgan hajmdan kamroq, yozda esa koʻproq koʻrsatadi.
Isitiladigan kvartiradagi asbob barqarorroq sharoitda ishlaydi, shuning uchun mavsum taʼsiri unda kuchsizroq seziladi. Ammo u yerda ham gaz harorati asosiy haroratdan farq qilishi mumkin, ayniqsa gaz bino tashqarisidan oʻtgan quvurlar orqali kelsa.
Tijorat hisobi
Doʻkon, kafe yoki kichik qozonxonada gaz sarfi xonadondagidan bir necha baravar yuqori. Demak, oʻsha foizdagi farq kubometrlarda ancha salmoqli boʻladi. Bundan tashqari, tijorat obyektlarida ham hisoblagich koʻpincha bino tashqarisiga oʻrnatiladi. Standart sharoitga keltirilgan hajm yetkazib beruvchi va isteʼmolchi oʻrtasidagi hisob-kitobni shaffof qiladi: ob-havodan qatʼi nazar, ikkala tomon bir xil miqdordagi gaz haqida gaplashadi.
Korxonalar va yuqori bosim
Sanoat obyektlarida gaz koʻpincha maishiy tarmoqdagidan yuqoriroq bosim ostida beriladi. Siqilgan gaz kamroq hajm egallaydi, shuning uchun faqat harorat tuzatishining oʻzi yetmaydi: bosimni ham, real gaz xossalarining ideal gazdan farqini ham inobatga olish kerak. Bu haqda quyida, PTZ-majmualar boʻlimida batafsil toʻxtalamiz.
Aynan sizning obyektingizda termokorreksiya talab etiladimi va hisoblash asbobiga qanday talablar qoʻyiladi — buni xarid qilishdan oldin gaz taʼminoti korxonasidan aniqlab oling.
Tuzatish qanday ishlaydi: uch yondashuv
Ichki harorat datchigi
Zamonaviy elektron va ultratovushli maishiy hisoblagichlarning aksariyatida harorat datchigi asbobning ichiga oʻrnatilgan. Elektronika gaz haroratini oʻlchaydi va hajmni darhol qayta hisoblaydi, displeyda esa tayyor, keltirilgan qiymat chiqadi. Qoʻshimcha qurilma yoki sozlash kerak emas — kvartira, xususiy uy va kichik tijorat obyekti uchun eng oddiy yechim shu.
Baʼzi membranali hisoblagichlarda mexanik termokompensatsiya ham uchraydi: bimetall element hisoblash mexanizmining ishini haroratga qarab moslab turadi. Gʻoya bir xil, faqat amalga oshirilishi boshqacha.
Elektron hajm korrektori
Korrektor — impuls chiqishiga ega hisoblagich bilan juftlikda ishlaydigan alohida qurilma. U oʻtgan hajm haqidagi signallarni va harorat datchigi maʼlumotlarini (koʻp modellarda bosim datchigi maʼlumotlarini ham) qabul qiladi, keltirilgan hajmni hisoblaydi va arxiv yuritadi. Bunday yechimlar arxivlar, hodisalar jurnali va maʼlumot uzatish talab qilinadigan tijorat va sanoat hisobida qoʻllaniladi.
Sanoat uchun PTZ-majmualar
Oʻlchash majmuasi sarf oʻlchagichni, bosim va harorat datchiklarini hamda hisoblash blokini birlashtiradi. Nomdagi harflar nima hisobga olinishini bildiradi: P — bosim, T — harorat, Z — siqiluvchanlik koeffitsiyenti, yaʼni bosim ostidagi real gaz oʻzini ideal gazdek tutmasligiga kiritiladigan tuzatish. Bosim qanchalik yuqori boʻlsa, bu tuzatish shunchalik muhim.
| Yechim | Nimani hisobga oladi | Qayerda qoʻllaniladi |
|---|---|---|
| Ichki termokorreksiyali hisoblagich | Gaz haroratini | Kvartira, xususiy uy, doʻkon, kafe |
| Hisoblagich va elektron korrektor | Haroratni yoki harorat va bosimni | Tijorat obyektlari, qozonxonalar |
| PTZ-majmua | Bosim, harorat va siqiluvchanlikni | Korxonalar, gaz taqsimlash punktlari, yuqori bosimli hisob uzellari |
Termokorreksiya va asbobning ishchi diapazoni
Termokorreksiya hisoblagichni har qanday ob-havoga chidamli qilib qoʻymaydi. U hajmni qayta hisoblaydi, ammo asbobning oʻzi ruxsat etilgan sharoitda ishlashi shart. Ishchi harorat oraligʻi pasportda va mahsulot kartochkasida koʻrsatiladi: baʼzi modellarda u −10 °C dan, boshqalarida esa −30 yoki −40 °C dan boshlanadi.
Hisoblagich xona uchun moʻljallangan boʻlsa, unda termokorreksiya boʻlsa ham, uni koʻchaga oʻrnatmagan maʼqul: sovuqda yoki toʻgʻridan-toʻgʻri quyosh nurida elektronika va batareya ruxsat etilgan rejimdan tashqariga chiqib qolishi mumkin. Hovli uchun harorat oraligʻi ham, korpusning himoya darajasi ham tashqi oʻrnatishga mos keladigan modelni tanlang.
Yana bir jihat — arxiv. Koʻplab elektron hisoblagichlar koʻrsatkichlar tarixini saqlaydi, smart-modellar esa maʼlumot yigʻish tizimiga allaqachon keltirilgan qiymatlarni uzatadi. Oylar boʻyicha sarfni ob-havo taʼsirisiz solishtirish kerak boʻlganda bu juda qulay.
Katalogimizdagi termokorreksiyali modellar
Har bir mahsulot kartochkasining texnik xususiyatlarida termokorreksiya bor-yoʻqligi alohida qatorda koʻrsatilgan — aniq modelni shu orqali tekshirish qulay. Bunday asboblarning barchasi termokorrektorli gaz hisoblagichlar boʻlimida jamlangan. Turli segmentlardan bir nechta misol:
- Maishiy ultratovushli smart-hisoblagich. SARF G4, GPRS-modem va klapan bilan — termokorreksiyali, ishchi harorati −30 dan +55 °C gacha, himoya darajasi IP65, shuning uchun hovliga oʻrnatishga ham mos.
- Membranali smart-hisoblagich. OSTEN G4, GSM-modem va klapan bilan — xususiyatlarida termokorreksiya bor, komplektatsiyasida esa harorat datchigi koʻrsatilgan.
- Oddiy elektron model. Elehant G4 — termokorreksiyali ixcham hisoblagich, biroq u kvartira va ichki hisob uchun moʻljallangan: ishchi harorati −10 °C dan boshlanadi, himoya darajasi IP50, suvdan himoyasi yoʻq.
- Tijorat segmenti. Sanar G25, termokorrektor bilan — kafe, sex va kichik qozonxonalar uchun G25 oʻlchamdagi ultratovushli hisoblagich.
- Sanoat hisobi. STG-100/400 majmuasi — termokorreksiyali turbinali majmua, RS-232, RS-485 va GPRS interfeyslariga ega.
Bitta model — turli ijrolar
Tuzatish funksiyasi faqat brendga emas, ijroga ham bogʻliq. Masalan, Innovator G6 RL rotatsion hisoblagichi katalogda ikki variantda berilgan: Ukrainada ishlab chiqarilgan versiyasida termokorreksiya bor, Xitoy versiyasida esa yoʻq. Shuning uchun xarid oldidan aniq kartochkadagi va asbob pasportidagi maʼlumotlarni solishtirib chiqing.
Termokorreksiyali hisoblagichni qanday tanlash
- Oʻrnatish joyini aniqlang: isitiladigan xona, isitilmaydigan qoʻshimcha xona yoki koʻcha. Koʻcha uchun ishchi harorat oraligʻini va korpusning himoya darajasini (IP) tekshiring.
- Oʻlchamni gaz asboblarining umumiy sarfiga qarab tanlang — bu haqda gaz hisoblagichni qanday tanlash maqolasida batafsil yozilgan.
- Xususiyatlar orasidan termokorreksiya qatorini toping va komplektatsiyani koʻring: baʼzi modellarda harorat datchigi alohida koʻrsatilgan.
- Koʻrsatkichlarni masofadan uzatish kerak boʻlsa, modemli smart-modellarni tanlang.
- Bosimi yuqori boʻlgan korxonalar uchun alohida hisoblagichni emas, PTZ-tuzatishli majmuani koʻrib chiqing — sanoatda gaz hisobi haqidagi maqolaga qarang.
- Obyektingizdagi hisoblash asbobiga qoʻyiladigan talablarni gaz taʼminoti korxonasidan aniqlang.
Keng tarqalgan notoʻgʻri tasavvurlar
- «Termokorreksiya koʻrsatkichni oshirib yuboradi». Yoʻq: u hajmni yagona haroratga qayta hisoblaydi. Qishda keltirilgan hajm oʻlchangandan koʻp, yozda esa kam chiqadi. Tuzatish gazni na qoʻshadi, na ayiradi — u faqat ob-havoning koʻrsatkichlarga taʼsirini yoʻqotadi.
- «Kvartirada tuzatish kerak emas». Isitiladigan xonada taʼsir kamroq, lekin butunlay yoʻqolmaydi. Qolaversa, koʻplab zamonaviy maishiy modellarda termokorreksiya allaqachon mavjud, uni alohida izlashga hojat qolmaydi.
- «Termokorreksiya va PTZ — bir narsa». Termokorreksiya faqat haroratni hisobga oladi. PTZ-tuzatish bunga bosim va siqiluvchanlikni qoʻshadi hamda birinchi navbatda yuqori bosimda kerak boʻladi.
- «Tuzatishni oʻzim sozlab olaman». Tuzatish parametrlarini ishlab chiqaruvchi belgilaydi. Hisoblash asbobining sozlamalariga aralashish va plombani buzish mumkin emas.
Gazschetchik.uz bilan hisoblagich tanlash
Termokorreksiya sizga kerakmi yoki koʻcha sharoitiga qaysi asbob bardosh beradi — bilmasangiz, qoʻngʻiroq qiling yoki Telegram orqali yozing. Mos xususiyatlarga ega modellarni tavsiya qilamiz va mavjudligini aniqlab beramiz. Eski hisoblagichni almashtirish rejalashtirilgan boʻlsa, uning surati va oʻrnatilgan joyi haqidagi maʼlumotni yuboring — shunda ulanish oʻlchamlari mos keladigan termokorreksiyali modelni tezroq topamiz. Tanlangan model narxini telefon orqali yoki Telegramda aytamiz.
