Qisqacha: sarf oʻlchagich gaz hajmini ishchi sharoitda oʻlchaydi, bosim va harorat datchiklari hamda hisoblash bloki bor oʻlchash majmuasi esa uni standart sharoitlarga keltiradi (PTZ-tuzatish) — yuqori bosimda tijorat hisobi uchun odatda majmua tanlanadi. Asbobni quvur diametriga emas, obyektning minimal va maksimal sarfi hamda bosimiga qarab tanlang: turbinali sarf oʻlchagichlar barqaror oʻrta va katta sarflarda yaxshi ishlaydi, ultratovushlilari esa keng diapazoni tufayli mavsumiy tebranishlar katta boʻlganda qulay.
Sarf oʻlchagich va oʻlchash majmuasi: farqi nimada
Sarf oʻlchagich gaz hajmini ishchi sharoitda, yaʼni quvurdagi mavjud harorat va bosimda oʻlchaydi. Bunday asbobda oʻz termokorreksiyasi, arxivi va maʼlumot uzatish chiqishlari boʻlishi mumkin, biroq u bosimni har doim ham hisobga olavermaydi.
Oʻlchash majmuasi — bosim va harorat datchiklari hamda hisoblash bloki (korrektor) bilan birlashtirilgan sarf oʻlchagich. Majmua oʻlchangan hajmni standart sharoitlarga keltiradi, arxiv yuritadi va maʼlumotlarni uzatadi. Gaz yuqori bosim ostida beriladigan korxonalarda tijorat hisob uzelining asosini odatda aynan majmua tashkil etadi.
Gazschetchik.uz katalogida ikkala variant ham bor: Ultramag, STG, TurboFlow va IRVIS sarf oʻlchagichlari, shuningdek majmualar — masalan, model belgisida PTZ koʻrsatilgan Ultramag PRO va STG-100/400 turbinali majmuasi. Barcha sanoat asboblari sanoat gaz sarf oʻlchagichlari boʻlimida jamlangan.
Sanoat hisobi qayerda kerak
Sanoat sarf oʻlchagichlari va majmualari gaz sarfi soatiga oʻnlab, yuzlab va minglab kubometrlarda oʻlchanadigan joylarga oʻrnatiladi: qozonxonalar, ishlab chiqarish sexlari, oziq-ovqat va qurilish korxonalari, issiqxona xoʻjaliklari, gaz taqsimlash punktlari va gaz quyish shoxobchalari shular jumlasidan. Sarf qancha katta va bosim qancha yuqori boʻlsa, xatolikning har bir foiz ulushi shunchalik salmoqli boʻladi — demak, toʻgʻri loyihalangan hisob uzeli ham shunchalik muhim.
Oraliq sinf: G40 va G65
Gaz bosimi past boʻlgan kichik ishlab chiqarishlar va yirik tijorat obyektlariga har doim ham toʻliq majmua kerak boʻlavermaydi. Katalogda G40 va G65 oʻlchamdagi, GPRS-modem va termokorreksiyaga ega ultratovushli smart-hisoblagichlar bor. Masalan, Smart GM G40 modelining diapazoni 0,4–65 m³/soat, SARF G65 modeliniki esa 0,65–100 m³/soat; bundan tashqari, SARF G65 da RS-485 interfeysi va bekitish klapani ham mavjud. Bunday asboblar tijorat hisoblagichlari bilan sanoat sarf oʻlchagichlari oraligʻidagi boʻshliqni toʻldiradi.
Oʻlchash texnologiyalari
Turbinali sarf oʻlchagichlar
Gaz oqimi turbina gʻildiragini aylantiradi, aylanish tezligi esa sarfga mutanosib boʻladi. Texnologiya sinalgan va tushunarli, barqaror oʻrta va katta sarflarda yaxshi ishlaydi. Cheklovlari ham bor: harakatlanuvchi qismlar yeyiladi, asbob ifloslanish va oqim pulsatsiyasiga sezgir, oʻlchash diapazoni esa ultratovushli asboblarnikidan torroq. Masalan, STG-80/160 kartochkasida 8–160 m³/soat diapazon koʻrsatilgan, STG-150/1600 kartochkasida esa 50–1600 m³/soat. Turbinali hisoblagich oldiga odatda filtr qoʻyiladi; talablar pasportda berilgan.
Ultratovushli sarf oʻlchagichlar
Datchiklar ultratovush impulslarini oqim boʻylab va oqimga qarshi yuboradi, oʻtish vaqtidagi farqqa qarab esa gaz tezligi va sarfi hisoblanadi. Harakatlanuvchi qismlar yoʻq, shuning uchun asbob kam yeyiladi va kichik sarflarni ham yaxshi oʻlchaydi. Dinamik diapazon keng: Ultramag-80-G100 modelida 0,8–160 m³/soat, IRVIS-Ultra DN80 modelida 1,2–800 m³/soat. Oʻlchash nurlari (kanallari) qancha koʻp boʻlsa, asbob buzilgan oqim profilida shunchalik ishonchli ishlaydi: TurboFlow modellarida ikki va toʻrt nurli ijrolar bor.
Bosimlar farqi boʻyicha hisob
Bu usul quvurdagi toraytiruvchi qurilmaga, masalan, diafragmaga asoslangan: unda bosimlar farqi hosil boʻladi va sarf shu farq boʻyicha hisoblanadi. Bunday uzellar katta diametr va yuqori bosimlarda qoʻllaniladi, ular uzun toʻgʻri qismlarni va loyihaga qatʼiy rioya qilishni talab qiladi. Katalogda bu usul uchun AutoPilot Pro hisob tizimi bor: termokorreksiyali, kartochkadagi maʼlumotga koʻra aniqlik sinfi 0,75 %, RS-232, RS-485 va GPRS interfeyslariga ega, akkumulyator va quyosh panelidan quvvat oladi. Elektr tarmogʻi yoʻq olis maydonlar uchun bu juda qulay.
| Parametr | Turbinali | Ultratovushli | Bosimlar farqi boʻyicha |
|---|---|---|---|
| Ishlash prinsipi | Oqimda turbinaning aylanishi | Ultratovush oʻtish vaqtidagi farq | Toraytiruvchi qurilmadagi bosimlar farqi |
| Harakatlanuvchi qismlar | Bor | Yoʻq | Yoʻq, toraytiruvchi qurilma qoʻzgʻalmas |
| Sarf diapazoni | Oʻrtacha | Keng | Nisbatan tor |
| Toʻgʻri qismlarga talab | Pasport boʻyicha | Pasport boʻyicha; koʻp nurli ijrolar kamroq talabchan | Odatda eng qatʼiy talablar |
| Katalogdagi misollar | STG | Ultramag, TurboFlow, IRVIS | AutoPilot Pro |
PTZ-tuzatish: bosimni nega hisobga olish kerak
Gaz siqiluvchan. Ortiqcha bosim taxminan 0,3 MPa boʻlganda bitta ishchi kubometrda atmosfera bosimidagi kubometrga qaraganda qariyb toʻrt baravar koʻp gaz boʻladi. Quvurdagi bosim oʻzgarib tursa-yu, asbob uni hisobga olmasa, koʻrsatkich haqiqiy gaz miqdoridan sezilarli farq qiladi.
PTZ-tuzatish uch omilni hisobga oladi: bosim (P), harorat (T) va real gazning ideal gazdan farqini ifodalovchi siqiluvchanlik koeffitsiyenti (Z). Haroratga oid qism haqida batafsil — gaz hisoblagichlarda termokorreksiya maqolasida. Atmosfera bosimiga yaqin past bosimda koʻpincha termokorreksiyaning oʻzi yetarli; oʻrta va yuqori bosimda esa toʻliq majmua yoki bosim datchigi bor korrektor kerak boʻladi.
Katalogdagi baʼzi modellarda bosim va harorat datchiklari komplektga kiradi: masalan, TurboFlow UFG-F va IRVIS-Ultra DN80 komplektatsiyasida ular koʻrsatilgan. Bu hisob uzelini yigʻishni osonlashtiradi, ammo ulanish sxemasini baribir loyiha belgilaydi.
DN va sarf diapazonini tanlash
Eng koʻp uchraydigan xato — sarf oʻlchagichni quvur diametriga qarab tanlash. Toʻgʻrisi — obyektning haqiqiy sarflariga, yaʼni minimal, nominal va maksimal sarfga tayanish. Asbobning shartli diametri (DN) gaz quvuri diametridan kichik boʻlishi mumkin; bunday holda oʻtish qismlari loyihaga kiritiladi.
- Minimal sarf — masalan, yozda faqat issiq suv tizimi yoki bitta gorelka ishlaganda. U asbob diapazoni ichida qolishi kerak, aks holda gazning bir qismi hisobga olinmay oʻtib ketadi.
- Maksimal sarf — barcha qozonlar va texnologik uskunalar ishlaydigan qishki choʻqqi. Oqilona zaxira kerak, lekin sarfni bir necha baravar oshirib olish shart emas.
- Bosim — ishchi, minimal va maksimal. Asbobning ijrosi va PTZ-tuzatish zarurati shunga bogʻliq.
- Istiqbol — ishlab chiqarishni kengaytirish yoki yangi isteʼmolchilarni ulash rejalashtirilganmi.
Mavsumiy sarflar orasidagi farq katta boʻlsa, ultratovushli asboblarning keng diapazoni qoʻl keladi: bitta sarf oʻlchagich yozgi minimumni ham, qishki maksimumni ham ishonchli oʻlchaydi. Turbinali asbob uchun esa obyektning ishchi diapazonini oldindan aniq bilish ayniqsa muhim.
Toʻgʻri qismlar va montaj sharoitlari
Har qanday sarf oʻlchagichning aniqligi oqim unga qanchalik tekis kelishiga bogʻliq. Tirsaklar, uchliklar, kranlar va bosim regulyatorlari tezlik profilini buzadi. Shu sababli asbobdan oldin va keyin maʼlum uzunlikdagi toʻgʻri quvur qismlari kerak. Ularning uzunligi diametrlarda (DN) ifodalanadi va aniq modelning pasportida koʻrsatiladi — raqamlarni boshqa asbobga oʻxshatib olish mumkin emas.
Pasportda asbobning ruxsat etilgan holati, gazni filtrlash, atrof-muhit harorati va yogʻingarchilikdan himoyaga oid talablar ham berilgan. Hisob uzelini kelishilgan loyiha asosida montaj qilish, ishga tushirish-sozlash va plombalashni faqat bunday ishlarga ruxsati bor ixtisoslashgan tashkilotlar bajaradi.
Interfeyslar va koʻrsatkichlarni masofadan olish
Zamonaviy sanoat hisob uzeli nafaqat hisoblagich, balki korxona energetigi va gaz yetkazib beruvchi uchun maʼlumot manbai hamdir.
- RS-232 va RS-485 — kompyuter, dispetcherlik tizimi yoki tashqi modemga ulash uchun simli interfeyslar. RS-485 uzoq masofada va bir nechta asbobdan iborat tarmoqlarda qulay.
- GPRS/GSM-modem — arxivlar va joriy qiymatlarni mobil tarmoq orqali uzatish. Koʻplab Ultramag modellari, IRVIS-Ultra va STG-100/400 majmuasi RS-232 va RS-485 bilan birga GPRS aloqasini ham qoʻllab-quvvatlaydi.
- Arxivlar — soatlik va sutkalik maʼlumotlar, hodisalar va favqulodda vaziyatlar jurnali. Arxiv chuqurligini pasportdan qarang.
Koʻrsatkichlarni masofadan olish obyektga borib kelish zaruratini yoʻqotadi, gʻayrioddiy sarfni oʻz vaqtida payqashga yordam beradi va gaz taʼminoti korxonasi bilan maʼlumot almashishni soddalashtiradi. Tanlangan asbob muayyan maʼlumot yigʻish tizimida ishlay olishini oldindan aniqlab oling.
Hisob uzeli hujjatlari
Sanoat asbobi uchun hujjatlar asbobning oʻzidan kam ahamiyatga ega emas. Quyidagilarni saqlang:
- zavod raqami va texnik xususiyatlari yozilgan pasport;
- sertifikat — baʼzi modellarda u komplektga kiradi, masalan, Ultramag DN100-G400, STG-100/400 majmuasi va AutoPilot Pro;
- foydalanish yoʻriqnomasi va dasturiy taʼminot, agar u yetkazib berilsa (TurboFlow komplektatsiyasida dasturiy taʼminot koʻrsatilgan);
- hisob uzelining loyiha hujjatlari, montaj va foydalanishga topshirish haqidagi hujjatlar.
Hisob uzelidan foydalanish
Toʻgʻri tanlangan asbob ham eʼtibor talab qiladi. Korxona energetigi odatda arxivlar va hodisalar jurnalini muntazam koʻrib boradi: keskin sakrashlar, uskunalar ishlab turganda nol sarf yoki datchiklar nosozligi haqidagi xabarlar xizmat koʻrsatuvchi tashkilotni chaqirishga asos boʻladi. Turbinali asboblar uchun filtr holati, avtonom quvvatlanadigan asboblar uchun esa batareya yoki akkumulyator zaryadi muhim. Davriy qiyoslash va texnik xizmat hujjatlarda hamda gaz taʼminoti korxonasi talablarida koʻrsatilgan tartib va muddatlarda oʻtkaziladi. Asbobni oʻzboshimchalik bilan ochish va sozlamalarini oʻzgartirish mumkin emas.
Soʻrov varaqasi: tanlash uchun qanday maʼlumot kerak
Sanoat hisobini aniq tanlash dastlabki maʼlumotlardan boshlanadi. Gazschetchik.uz B2B boʻlimi sarf oʻlchagich va majmualarni soʻrov varaqasi yoki loyiha hujjatlari asosida tanlaydi. Quyidagi maʼlumotlarni tayyorlang:
| Parametr | Nimani koʻrsatish kerak |
|---|---|
| Oʻlchanadigan muhit | Tabiiy gaz yoki boshqa gaz; maʼlum boʻlsa, tarkibining xususiyatlari |
| Sarf | Minimal, nominal va maksimal sarf, m³/soat; mavsumiy oʻzgarishlar |
| Bosim | Hisob nuqtasidagi ishchi, minimal va maksimal gaz bosimi |
| Harorat | Gaz va atrof-muhit haroratining oraligʻi |
| Quvur | Shartli diametr (DN), material, ulanish turi — flanes yoki rezba |
| Oʻrnatish joyi | Xona, koʻcha shkafi, gaz taqsimlash punkti; isitiladimi, elektr taʼminoti bormi |
| Tuzatish va aloqa | PTZ-tuzatish kerakmi; qaysi interfeyslar talab etiladi (RS-232, RS-485, GPRS) |
| Toʻgʻri qismlar | Oʻrnatish joyidan oldin va keyin qancha toʻgʻri quvur mavjud |
Gaz taʼminoti loyihasi, texnik shartlar yoki oʻrnatish joyining suratlari boʻlsa, ularni ham ilova qiling. Maʼlumot qancha toʻliq boʻlsa, tanlov shunchalik aniq boʻladi va kelishuv jarayonida savollar kamroq tugʻiladi.
Tanlashdagi odatiy xatolar
- Sarf oʻlchagich sarfga emas, «quvurga qarab» tanlangan, natijada yozgi minimum sezgirlik chegarasidan pastda qolgan.
- Bosim hisobga olinmagan, shu bois PTZ-tuzatishsiz hajm haqiqiy gaz miqdoridan farq qiladi.
- Toʻgʻri qismlar uchun joy yetmaydi, asbob esa yuqori xatolik bilan ishlaydi.
- Maʼlumot olish oʻylab koʻrilmagan: asbob interfeyslari maʼlumot yigʻish tizimiga mos kelmaydi.
Tanlovga qanday buyurtma berish mumkin
Soʻrov varaqasini toʻldiring yoki loyiha maʼlumotlarini Telegramga yuboring — B2B boʻlimi mutaxassislari sarf oʻlchagich yoki majmua variantlarini taklif qiladi, mavjudligi va obyektga yetkazib berish shartlarini aniqlaydi. Narxini bilish uchun qoʻngʻiroq qiling yoki Telegramga yozing — telefon raqami va filiallar manzillari aloqa sahifasida.
